Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig
Casgliad o straeon byrion gan T. Gwynn Jones, a gyhoeddwyd ym 1913, yw "Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig." Mewn pymtheg darn — o "Twrc," hanes ci ffyddlon sy'n gallach na llawer Cristion, hyd at "Ffrae Lecsiwn Llangrymbo" — tynnir lluniau o fywyd gwledig Cymru a'i thrigolion. Ceir yma gymeriadau cofiadwy: hen weision fferm, beirdd, pregethwyr, a chymdogion ffraeth, a'u sgwrs a'u helyntion beunyddiol wedi eu cofnodi yn nhafodiaith fyw'r wlad. Fel y dywed yr awdur yn ei ragair, Natur biau'r deunydd, a gwead cartrefol, dirodres sydd i'r cyfan.
Daw rhin y straeon o'u dynoliaeth gynnes a'u hiwmor cynnil, a'r modd y mae'r doniol a'r dwys yn cydblethu mewn darnau byrion o brofiad pob dydd. Y maent yn dathlu'r Gymraeg lafar a chymeriad cefn gwlad ar drothwy newid mawr, ac yn cadw'n fyw fyd a'i ffordd o fyw a oedd eisoes yn dechrau cilio. Saif y gyfrol yn enghraifft gynnar, gain o grefft rhyddiaith T. Gwynn Jones.
How it begins
“Daeth rhyw wr dieithr yno un diwrnod, ac aeth o gwmpas y lle. A chyn pen ychydig amser yr oedd wedi prynnu’r tai a’r gerddi am ychydig bunnau.” BRETHYN CARTREF: YSTRAEON CYMREIG. GAN THOMAS GWYNN JONES. Caernarfon: Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, (Cyf.), Swyddfa “Cymru.” MCMXIII. RHAGAIR. Feallai nad oes nemor gamp ar y torri a’r gwnïo, ond am y brethyn, y mae hwnnw cystal â dim sydd ar y farchnad. Gallaf roddi fy ngair trosto, canys nid myfi a’i gwnaeth, ond Natur. Am hynny, pe bae’r grefft cystal â’r deunydd, fe dalai’r Brethyn at hirddydd haf a hirnos gaeaf. Fel y mae, hwyrach y gwasanaetha ambell awr na bo’i amgenach wrth law, ryw ran o’r pedwar amser. T. G. J. Aberystwyth , Mehefin 21, 1913 . CYNHWYSIAD. Tud. I. Twrc 7 II. Yr Hen Gartref 13 III. Sam 21 IV. Ynghwsg ai yn Effro? 28 V. Mab y Môr 35 VI. Un Bregeth Gruffydd Jones 43 VII. Ysmaldod y Sais Mawr 51 VIII. Darn o Fywyd 58 IX. Y Bardd 65 X. Ci Dafydd Tomos 72 XI. Catrin Lei Bach Fawr 81 XII. Cariad Dico Bach 90 XIII. Araith Dafydd Morgan 98 XIV. Elin eisian Fôt 105 XV. Ffrae Lecsiwn Llangrymbo 113 BRETHYN CARTREF: YSTRAEON CYMREIG. I. TWRC. N AGE, nid dyn oedd o. Yn wir, ni waeth i mi ddywedyd y gwir yn y’ch wyneb chwi, syr.
Text from Project Gutenberg, public domain.