Si Tandang Basio Macunat
Sa kanyang mga paglalakbay sa iba't ibang bayan ng Filipinas, nakilala ng isang Kastilang paring tagapagsalaysay si Gervasio Macunat o si Tandang Basio, isang matalino at masayahing matanda sa bayan ng Tanay, Distrito ng Morong. Isang gabi, biglang nagngitngit ang matanda nang banggiting mabuti sana kung siya'y nag-aral ng wikang Kastila at naging directorcillo. Mula rito, isinalaysay ni Tandang Basio ang kanyang buhay at ang mga kuwento ng mga taga-nayong napadala sa Maynila upang mag-aral, ngunit napariwara sa halip na umunlad.
Isang lumang akdang didaktiko ito, sinulat ng isang prayle noong panahon ng Espanya, na nagtataguyod ng paniniwalang dapat manatili ang mga Tagalog sa kanilang bukid at bayan sa halip na maghangad ng dayuhang dunong o buhay-lungsod. Mahalaga ang kuwento hindi dahil sa aral na ipinapangaral nito, kundi bilang salamin ng mga saloobing panlipunan at pampulitika ng kapanahunan—isang dokumentong nagpapakita kung paano ginamit ang panitikan upang hubugin ang isip, wika, at pagkakakilanlan ng mga Pilipino sa ilalim ng kolonyalismo.
How it begins
Ang pagcatha co nitong salitang ito,i, naguing parang isang calibangan co sa aquing sariling buhay; nguni,t, mayroon din acong hinahangad dito sa aquing salita,t, calibangan. Ang aquing hinahangad, ay hindi co sasabihin sa manga bumabasa, ó naquiquinig nang pagbasa nitong aquing isinulat, cundi sasabihin co lamang, na ang cahalimbaua nitong quinatha cong salita, ay isang dayap. Anoman ang laqui nang dayap, at maguing ano ang caniyang ganda at caquinisan nang balat, ay cundi ninyo pigain, ay uala cayong macucuhang gatas doon cundi amoy lamang at sucat. ¡Caya bahala ang bumabasa ó naquiquinig, na pumiga nitong salita, cung ibig nilang cunin ang gatang napapalaman dito! Ang totoong bilin co sa manga íniibig cong tagalog, ay houag baga basahin nila itong salitang ito, na palactao-lactao, na parang inuugali nilang basahin ang manga libro , at cung magcagayo,i, marahil magcacamali sila, palibhasa,i, ang lamang nitong salita,i, parang isang usap; caya cailangang paquingan ang magcabilang parte , at pagtimbang-timbangin ang canilang manga catouiran, nang macuha ang catotohanan. Ang isa cong pang bilin sa canila, ay houag magtaca sila sa mga guinagamit cong uica:— ama, tatay, amba ,— ina, nanay, inda ,—sa pagtotoo nang ama,t, ina; sapagca,t, iyang lahat na manga pangalang iya,i, para-parang guinagamit sa iba't ibang bayan ó Provincia.
Text from Project Gutenberg, public domain.